W okresach gdy pogoda nie do końca nam sprzyja, często łapiemy różne infekcje, choroby itp. Słyszymy o słabej odporności oraz co robić aby ją wzmocnić. Czym zatem jest układ odpornościowy? Jak działa? I co możemy zrobić aby odpowiednio go regulować?

Czym jest układ odpornościowy organizmu?

Układ odpornościowy chroni organizm przed zewnętrznymi najeźdźcami. Należą do nich bakterie, wirusy i grzyby oraz toksyny (substancje chemiczne wytwarzane przez drobnoustroje). Układ odpornościowy składa się z różnych narządów, komórek i białek, które współpracują ze sobą.

Układ odpornościowy możemy podzielić na dwie składowe:

• Wrodzony układ odpornościowy z którym się rodzimy,
• Adaptacyjny układ odpornościowy. Rozwijamy go gdy nasz organizm jest wystawiony na działanie drobnoustrojów lub substancji chemicznych.

Te dwa układy odpornościowe współpracują ze sobą.

Wrodzony układ odpornościowy

Stanowi pierwszą linię obrony organizmu przed patogenami, reaguje jako pierwszy. Składa się ze skóry, rogówki oka i błony śluzowej, która wyściela drogi oddechowe, żołądkowo-jelitowe i moczowo-płciowe. Wszystko to tworzy fizyczne bariery, które pomagają chronić organizm. Chroni przed szkodliwymi zarazkami, pasożytami lub komórkami (komórki zmutowane, nowotworowe).

Wrodzony układ odpornościowy jest dziedziczony. Jest aktywny od momentu narodzin dziecka. Komórki układu odpornościowego otaczają chorobotwórcze drobnoustroje, a następnie je neutralizują w komórkach układu odpornościowego (zwanych fagocytami).

Jeśli układ jest osłabiony, nie potrafi odeprzeć ataku drobnoustrojów. Wówczas patogeny osiedlają się w drogach oddechowych, uszkadzając błonę śluzową nosa, gardła i krtani lub wędrują dalej – do oskrzeli lub płuc, wywołując stan zapalny. Z kolei jeśli układ odpornościowy jest zbyt aktywny, może dojść do rozwoju chorób autoimmunologicznych czy alergii.

Adaptacyjny układ odpornościowy

Jeśli organizm nie daje sobie rady na pierwszej linii obrony to do pomocy w obronie przed chorobotwórczymi patogenami zostaje włączona odporność swoista (nabyta).

Nabyty układ odpornościowy, z pomocą układu wrodzonego, wytwarza specjalne białka (zwane przeciwciałami). Przeciwciała są wytwarzane przez komórki zwane limfocytami B i T po wystawieniu organizmu na działanie patogenu. Wytworzenie przeciwciał może zająć do kilku dni.

Nabyty układ odpornościowy zmienia się w trakcie naszego życia. Gdy nasz organizm zostanie zaatakowany przez chorobotwórcze drobnoustroje (wirusy, bakterie), powstają w nim tzw. komórki pamięci immunologicznej. Gdy ten drobnoustrój kolejny raz nas zaatakuje – zostanie przez odpornościowy wywiad rozpoznany i zniszczony.

Budujemy zatem swoją odporność chorując lub po podaniu szczepionki (stymuluje układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał).

Części układu odpornościowego

Główne składowe układu odpornościowego to:

• Białe krwinki – Są kluczowe dla układu odpornościowego. Wytwarzane są w szpiku kostnym i są częścią układu limfatycznego. Przemieszczają się przez krew i tkanki w całym ciele, szukając obcych patogenów (drobnoustrojów), takich jak wirusy, bakterie, pasożyty i grzyby. Białe krwinki obejmują limfocyty (takie jak komórki B, komórki T i komórki NK) oraz wiele innych rodzajów komórek odpornościowych,
• Przeciwciała – Pomagają organizmowi zwalczać drobnoustroje lub wytwarzane przez nie toksyny, rozpoznając substancje zwane antygenami na powierzchni drobnoustrojów jako obce. Następnie przeciwciała oznaczają antygeny do zniszczenia. W atak zaangażowanych jest wiele komórek, białek i substancji chemicznych,
• System limfatyczny – To sieć delikatnych naczyń rozsianych po całym ciele. Składa się z węzłów chłonnych (które zatrzymują drobnoustroje), z naczyń limfatycznych (które przenoszą limfę, bezbarwny płyn, który zawiera zwalczające infekcje białe krwinki , limfocyty).

• Śledziona – To narządfiltrujący krew, usuwa drobnoustroje i niszczy stare lub uszkodzone krwinki czerwone. Wytwarza również zwalczające choroby składniki układu odpornościowego (w tym przeciwciała i limfocyty),
• Szpik kostny – Gąbczasta tkanka znajdująca się wewnątrz kości. Wytwarza czerwone krwinki (których nasz organizm potrzebuje do przenoszenia tlenu), białe krwinki (których używamy do zwalczania infekcji) oraz płytki krwi (które są nam potrzebne do krzepnięcia krwi),
• Grasica – Filtruje i monitoruje zawartość krwi. Wytwarza białe krwinki zwane limfocytami T.

Oprócz układu odpornościowego organizm ma kilka innych sposobów obrony przed drobnoustrojami, w tym:

• Skóra –Stanowi barierę wydzielająca olej o właściwościach bakteriobójczych,
• Płuca – Śluz w płucach zatrzymuje obce cząstki, a małe włoski (rzęski) unoszą śluz do góry, aby można go było wykasłać,
• Przewód pokarmowy – Błona śluzowa zawiera przeciwciała, a kwas w żołądku może zabić większość drobnoustrojów,
• Pozostałe – Płyny ustrojowe, takie jak ślina i łzy (zawierają enzymy przeciwbakteryjne, które pomagają zmniejszyć ryzyko infekcji). Pomaga również stałe płukanie dróg moczowych i jelit.

Gorączka jest reakcją układu odpornościowego. W przypadku niektórych infekcji może wystąpić wzrost temperatury ciała lub gorączka. W rzeczywistości jest to odpowiedź układu odpornościowego. Wzrost temperatury może zabić niektóre drobnoustroje. Gorączka uruchamia również proces naprawy organizmu. Jest to proces właściwy do walki z infekcją. Jeśli nie osiąga wyższych poziomów nie zwalczaj jej na siłę lekami!

Osłabienie układu odpornościowego

Odporność organizmu uwarunkowana jest od dziedziczenia genów, codziennych przyzwyczajeń, nawyków i sposobu odżywiania.

Najczęstszymi przyczynami obniżenia odporności są:

• Brak aktywności fizycznej – Mała aktywność sportowa i rekreacyjna. Warto wprowadzić ruch, najlepiej na świeżym powietrzu o każdej porze roku! Ruch pobudza nasz organizm do działania poprawiając funkcjonowanie narządów i organów wewnętrznych,
• Stres – Żyjemy często w stanie przewlekłego stresu. Brakuje nam umiejętności odpoczynku i relaksu,
• Niewłaściwa dieta – Spożywamy zadużo tłuszczów i żywności przetworzonej. Jemy natomiast za mało warzyw i owoców, nie dostarczamy tym samym organizmowi potrzebnej ilości witamin i minerałów, które chronią nas przed chorobami,
• Zanieczyszczania – Spaliny, dym papierosowy, suche powietrze (klimatyzatory, kaloryfery) uszkadzają śluzówkę, ułatwiając drobnoustrojom dostanie się do organizmu,
• Detergenty – Podrażniają naskórek i niszczą naturalną florę bakteryjną, która stymuluje pracę układu odpornościowego i zapobiega rozwojowi chorobotwórczych bakterii,

Podsumowanie

Mam nadzieję, że udało mi się lekko naszkicować zarys funkcjonowania naszego układu odpornościowego. Oczywiście temat jest dużo bardziej złożony ale na pewno po przeczytaniu będziesz wiedzieć co możesz poprawić w codziennym funkcjonowaniu oraz skąd biorą się ewentualne problemy. Zdrowia!

• Bibliografia:
• [1] The Immune Syste, https://my.clevelandclinic.org/health/articles/21196-immune-system
• [2] Immune system explained, https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/immune-system
• [3] Majewska M., Moraszczyk M., Od czego zależy odporność organizmu?, poradnikzdrowie.pl, Zdrowie 10/2010